10.1. Jak długo utrzymują się wyniki leczenia uzdrowiskowego?

U różnych chorych na odmienne choroby wyniki leczenia uzdrowiskowego utrzymują się w niejednakowym czasie. Zależy to od wielu czynników, m.in. od wieku chorego, stanu zaawansowania choroby oraz metod leczniczych stosowanych w uzdrowisku. Ponadto, u chorych, którzy przez dłuższy już czas utrzymują zdrowy styl życia lub też wprowadzili istotne zmiany do swego trybu życia, wyniki leczenia uzdrowiskowego utrzymują się znacznie dłużej. Badania wskazują, że dobre wyniki leczenia uzyskane w uzdrowisku mogą utrzymywać się nawet do dwóch lat. Często bywa i tak, że niektóre objawy chorobowe cofają się na stałe.

Cechą charakterystyczną dla metod leczenia balneologicznego jest trening własnych zdolności i zachowanych mechanizmów regulujących prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Dzięki tym mechanizmom, leczenie balneologiczne jest zdrowe, fizjologiczne i jego wyniki utrzymują się znacznie dłużej niż te uzyskane innymi metodami. Nasze badania dotyczące wyników odległych leczenia uzdrowiskowego wskazują, że optymalna poprawa stanu zdrowia występuje po 2-3 tygodniach od wyjazdu z uzdrowiska, a wyniki utrzymują się stosunkowo długo i z pewnością nie ograniczają się tylko do okresu stosowania zabiegów. Badania te obejmowały chorych ze zmianami zwyrodnieniowymi stawów. Stwierdziliśmy, że u połowy chorych istotna poprawa kliniczna występowała dopiero po 3-4 tygodniach po opuszczeniu uzdrowiska, a u połowy – bezpośrednio po zakończeniu leczenia. Optymalne wyniki lecznicze utrzymywały się przeciętnie 7-8 miesięcy, następnie stopniowo pojawiały się lub zaostrzały objawy chorobowe. Całkowita poprawa utrzymywała się przeciętnie przez 9 miesięcy, dotyczyła bólów stawowych, obrzęków, sprawności fizycznej. Podkreślić jednak należy, że u części chorych jeszcze po roku od wyjazdu z uzdrowiska utrzymywała się w pewnym zakresie poprawa stanu zdrowia. Chorzy ci, po upływie roku od wyjazdu z uzdrowiska czuli się lepiej niż przed podjęciem leczenia uzdrowiskowego.

Wyniki leczenia po stosowaniu zabiegów balneologicznych pojawiają się wolno, z pewnym opóźnieniem, ale trwają za to znacznie dłużej niż np. po leczeniu farmakologicznym. Przy tym godny podkreślenia jest fakt, że leczenie uzdrowiskowe nie pozostawia skutków ubocznych.

Z naszych badań wynikają jeszcze inne wnioski, a mianowicie takie, że chorzy, niestety, w małym stopniu stosują się w domu do zaleceń uzyskanych w uzdrowisku; dotyczy to diety i aktywności fizycznej. Nabyte nawyki zdrowego i aktywnego trybu życia wygaszają się u większości chorych po 6 miesiącach, chociaż są i tacy chorzy, którzy zdobytą wiedzę i zdrowe nawyki kontynuują w domu do końca życia.

Gdy pojawiają się ponownie dolegliwości, chorzy zastanawiają się, jak przedłużyć wyniki leczenia. Pytają często, czy i kiedy po przebytym leczeniu w uzdrowisku można powtórzyć niektóre przynajmniej zabiegi fizykoterapeutyczne w warunkach domowych. Przeciętnie większość osób przez 6 miesięcy po przebytym leczeniu uzdrowiskowym nie wymaga ponownego leczenia fizykalnego. Dopiero po tym okresie można u chorych, u których pojawiają się wyraźne dolegliwości, zastosować serię zabiegów w najbliższej przychodni lub też posłużyć się domowymi metodami fizjoterapeutycznymi.

10.2. Jak postępować, aby przedłużyć wyniki leczenia?

Organizm adaptuje się do warunków uzdrowiskowych, tzn. do trybu życia, rytmu spożywania posiłków, przyjmowania zabiegów. Pacjenci przyzwyczajają się też do panujących w uzdrowisku i okolicy warunków klimatycznych i mikroklimatu. Pierwszym stresem, występującym pod koniec leczenia po pełnym odprężeniu, jest przygotowanie się do podróży i sama podróż.

Po przyjeździe do domu nagle wszystko się zmienia, znów trzeba przystosować się do warunków życia codziennego i pracy. Wprawdzie ponowna adaptacja jest dużo łatwiejsza, gdyż jej mechanizmy są bardziej utrwalone niż nabyte w uzdrowisku, ale przez kilka dni po powrocie do domu człowiek czuje się źle. Zwykle po trzytygodniowej nieobecności w pracy i w domu nazbierało się wiele spraw do załatwienia oraz zajęć do wykonania. Organizm, jeszcze nie przyzwyczajony, problemy te odbiera jako sygnały negatywne, stresowe i trudne. Jeżeli rzeczywiście nawarstwiło się wiele trudnych problemów i negatywnych wydarzeń, człowiek czuje się bezwolny, nie wie od czego zacząć, co jest ważniejsze, a co mniej ważne.

Aby uniknąć sytuacji źle wpływającej na organizm, należy wchodzić w problemy stopniowo i z dystansem. Po kilku dniach wszystko widzi się już w innym świetle, a sprawy okazują się nie tak trudne do rozwiązania.

Pamiętać należy o tym, aby spokojnie, bez lęków wchodzić w codzienne obowiązki. Nie załatwiać wszystkiego od razu. Po podróży należy dobrze wyspać się, później iść na spacer, następnie stopniowo wdrażać się do obowiązków. Proces readaptacji trwa zwykle od 3 do 7 dni.

Po kilku tygodniach od wyjazdu z uzdrowiska większość chorych może zaobserwować u siebie bardzo dobre samopoczucie. Zaczyna się okres optymalnej poprawy po przebytym leczeniu. Poprawa ta dotyczy nie tylko dolegliwości poprzednio występujących, ale również ogólnego samopoczucia, lepszej kondycji fizycznej i psychicznej. Aby stan ten utrzymać dłużej, należy prowadzić aktywny tryb życia, prawidłowo się odżywiać. Osoby otyłe nadal powinny stosować dietę niskokaloryczną, zbliżoną do tej, którą mieli zaleconą w uzdrowisku. Konieczne jest kontynuowanie ćwiczeń fizycznych, wykonywanych w uzdrowisku. Niektórym chorym pomocne mogą być nagrania na płycie CD z odpowiednimi programami ćwiczeń, stosowane w uzdrowiskach. Ćwiczenia należy wykonywać systematycznie, codziennie.

Poza tym trzeba chodzić na spacery 2-3 razy w tygodniu. Niektórzy chorzy po przebytym leczeniu uzdrowiskowym przynajmniej przez pewien czas korzystają ze spacerów, ćwiczą, pływają w basenie. Inni rozpoczynają uprawianie takich sportów jak tenis, ping-pong, co jest oznaką nabytych w uzdrowisku zdrowotnych nawyków aktywności fizycznej, czyli odczuwania potrzeby i przyjemności z ruchu. Tak ważne osiągnięcie zdrowotne należy pielęgnować.

Z drugiej strony należy pamiętać o bardzo rozważnym stosowaniu wysiłku fizycznego, aby nie przedawkować i przez to nie pogorszyć stanu zdrowia. Należy poradzić się lekarza, które formy rekreacji ruchowej można wprowadzić do swojego trybu życia. Zależy to od rodzaju choroby i ogólnego stanu zdrowia.

10.3. Domowe zabiegi balneologiczne i fizykalne

Po kilku lub kilkunastu miesiącach od wypisu z uzdrowiska, gdy pojawiają się poprzednie dolegliwości, konieczne staje się zastosowanie odpowiedniego leczenia. Chorzy najczęściej sięgają po leki, bo tak jest najprościej. Zastanowić się jednak należy, czy nie lepiej zamiast leków farmakologicznych zastosować zabiegi fizjoterapeutyczne.

Z zabiegów tych można korzystać w zakładach i gabinetach fizykoterapii, które istnieją w większych poradniach lub szpitalach. Nie zawsze jest to jednak możliwe, bowiem chorzy mają często trudności w dotarciu do tych placówek. Dotyczy to zwłaszcza osób starszych i niepełnosprawnych, stąd zabiegi domowe szczególnie tym chorym mogą okazać się przydatne. Niektóre zabiegi fizykalne stosowane w domu stwarzają możliwość kontynuowania leczenia uzdrowiskowego, zwłaszcza w przypadku chorób przewlekłych, gdy objawy ulegają zaostrzeniu. Zanim jednak podejmiemy przygotowanie do stosowania zabiegów balneologicznych czy fizykoterapeutycznych w domu, należy najpierw poradzić się swego lekarza. Należy także mieć na uwadze fakt, że zabiegi te wymagają sporo czasu i cierpliwości od chorego.

Zabiegi balneologiczne

Do zabiegów balneologicznych możliwych do zastosowania w domu należą kąpiele lecznicze i kuracja pitna. Niektóre uzdrowiska lub specjalne firmy wytwarzają z własnych, naturalnych tworzyw produkty i preparaty zdrojowe, które można wykorzystać do tych celów.

Do produktów zdrojowych należą:

– sole i ługi: bocheńska, zabłocka, iwonicka, kłodawska, inowroclawska, ciechocińska oraz ług i szlam ciechociński,

– wody mineralne butelkowane do picia,

– produkty borowinowe, kostka iwonicka, okłady borowinowe w formie plastrów, maść borowinowa,

–       tabletki z wód mineralnych: „Zubera”, ,,Vichy”, ,,Emskie”.

Do kąpieli leczniczych w domu używać można dostępnych na polskim rynku soli i stężonych solanek:

sól warzona Kinga
sól warzona zabłocka
sól jodobromowa iwonicka
solankowy płyn do kąpieli z Iwonicza
solanka termalna jodobromowa z Zabłocia
Z wymienionych soli przygotowuje się kąpiele lecznicze. Przez rozpuszczenie soli zabłockiej, iwonickiej i bocheńskiej otrzymujemy solankę jodobromową, a z soli kłodawskiej – roztwór związków magnezowych. Dobrą kąpiel solankową można również otrzymać z ługu i szlamu ciechocińskiego stosując proporcje na 100 litrów wody dodajemy 2 kg szlamu i pół litra ługu

W domu stosuje się kąpiele o mniejszych stężeniach niż w uzdrowisku. Poleca się na ogół roztwory 2%, rzadziej 3%. Aby uzyskać roztwór 2%, należy w wannie (100 litrów) rozpuścić 2 kg soli leczniczej. Temperatura wody kąpielowej nie powinna przekraczać 37ºC, a czas trwania zabiegu 10-20 minut. Zaczynać należy od kąpieli o mniejszym stężeniu oraz krótszym czasie i stopniowo można zwiększać te parametry. Jeżeli kąpiele pełne są zbyt obciążające dla chorego, można zastosować kąpiele częściowe na kończyny dolne lub górne.

Kąpiele mineralne należy przyjmować co drugi dzień przez 1-2 miesiące. Pamiętajmy, że uzyskanie efektu leczniczego wymaga zastosowania serii zabiegów, najmniej dziesięciu. Pojedyncze kąpiele nie mają działania leczniczego.

Innym rodzajem zabiegów balneologicznych, które możemy z powodzeniem stosować w domu jest picie wód mineralnych. Wykorzystać możemy dwa rodzaje wód, tj. zwykłą wodę mineralną oraz leczniczą wodę mineralną.

Najczęściej spotykamy w sprzedaży butelkowane wody mineralne, dawniej nazywane stołowymi, nie zaliczane do leczniczych. Wody te mają pewne wartości zdrowotne, pochodzą z naturalnych źródeł, mają bogaty skład mineralny.

Ich działanie polega na:

● uzupełnieniu niedoboru wody w organizmie,

● uzupełnieniu soli mineralnych, głównie jodu, magnezu i wapnia,

● usuwaniu produktów przemiany materii z organizmu.

Korzystanie z tych wód jest godne polecenia i powinno stanowić nawyk w naszym żywieniu.

Drugim rodzajem są wody mineralne lecznicze. Muszą one odpowiadać normom i mieć stwierdzone działanie lecznicze w określonych chorobach oraz ustalone dawkowanie. Wody te powinno się pić na zlecenie lekarskie, podobnie jak przyjmuje się leki farmakologiczne.

W sprzedaży dostępne są następujące rodzaje wód leczniczych: „Jan”, „Zuber I”, „Zuber III” z Krynicy-Zdroju oraz „Wielka Pieniawa” z Polanicy-Zdroju. W aptekach dostępna jest poza tym Inowrocławska Solanka Gorzka o dużym stężeniu. Stosuje się 1-2 łyżeczki rozcieńczone w 1/2 szklanki wody. Ma ona działanie przede wszystkim przeczyszczające.

Na bazie wód mineralnych produkowane są też liczne preparaty kosmetyczne, głównie z wód Iwonicza i Buska.

Zabiegi borowinowe

Z borowiny wytwarzane są produkty borowinowe, różniące się od borowiny tylko technologią przygotowania, oraz preparaty borowinowe, w których zmieniany jest skład podczas produkcji. Produktem borowinowym jest pasta borowinowa, szeroko wykorzystywana w lecznictwie uzdrowiskowym obok tradycyjnej borowiny, oraz kostka borowinowa stosowana w warunkach domowych.

Do leczenia domowego borowiną można wykorzystać kostkę borowinową „Iwonka” pochodzącą ze złóż borowinowych Iwonicza. Zawiera ona 60% borowiny, 30% mułu i 10% wody z zawartością soli jodobromowej. Na opakowaniu kostki sprawdzić należy jej datę ważności (6 miesięcy od daty paczkowania). Kostka przesuszona nie nadaje się do użytku, nawet, gdy zachowany jest termin ważności.

Kostkę rozdrabniamy w naczyniu, dodajemy 1-2 szklanki ciepłej wody i mieszamy, aż do uzyskania jednolitej, gęstej masy. Masę tę podgrzewamy w łaźni wodnej (w drugim garnku z wodą) do temperatury 40°C. Nakładamy masę borowinową o grubości 5 cm na chorą okolicę, np. staw, następnie zawijamy płótnem, ceratką, kocem. Zabieg powinien trwać 20-30 minut. Stosować go można co drugi lub co trzeci dzień, najlepiej wieczorem. Łącznie seria obejmuje 10-15 zabiegów. Podjęcie leczenia borowiną należy koniecznie uzgodnić z lekarzem.

Poza kostką borowinową, do zabiegów borowinowych można zastosować plastry borowinowe. Wytwarzane są one z naturalnej borowiny przez jej dokładne zmielenie. Z jednolitej masy formowane są plastry o kilku wymiarach, najczęściej 18 cm na 30 cm i ciężarze 450 g oraz mniejsze 18 cm na 15 cm i wadze 200 g.

Plaster ogrzewa się w naczyniu z wodą do temperatury 45 stopni C. Po wyjęciu z wody, zdejmuje się opakowanie z folii i plaster układa się na miejsce zabiegu. Następnie plaster okrywa się folią i kocykiem. Czas zabiegu wynosi przeciętnie 30 minut. Wykonuje się go codziennie lub co drugi dzień, w serii 10-15 zabiegów.

Plaster służy do jednorazowego użytku. Zabiegi borowinowe z użyciem plastrów mają zastosowanie do leczenia miejscowych zmian, w tym w chorobach zwyrodnieniowych w zakresie stawów obwodowych i kręgosłupa, zesztywniającym zapalenie kręgosłupa, zapaleniu korzonków nerwowych i nerwobólach. Plastry produkowane są przez wyspecjalizowane firmy i nabyć je można w aptekach.

Z innych preparatów borowinowych do zastosowania w domu można polecić hydrożel borowinowy do okładów. Zawiera on wyciąg z kwasów huminowych i fitohormony. Po podgrzaniu, nakłada się cienką warstwę żelu na skórę i zawija folią oraz ręcznikiem. Można też zastosować żel borowinowy do wcierania.

Z kolei emulsja borowinowa służy do przygotowania kąpieli zawiesinowych. Zawiera wyciąg kwasów huminowych z borowiny. Do napełnionej ciepłą wodą wanny dodaje się 150 ml skoncentrowanego preparatu. Temperatura kąpieli powinna wynosić 37-38 stopni C, czas zabiegu 20 minut.

Maść borowinową w tubkach możemy nabyć w aptekach. Służy ona do smarowania, nacierania i masażu bolących miejsc.

Wspomnieć również należy, że na bazie borowiny wytwarzane są również preparaty kosmetyczne takie jak: maseczka borowinowa, krem regeneracyjny do twarzy, szampon do włosów, żel pod prysznic. Kosmetyki te mają działanie przeciwzapalne, regenerujące i oczyszczające skórę.

10.3.1. Zabiegi wodne profilaktyczne i metody wodolecznicze

Utrzymanie zdrowia i dobrej kondycji przez długi okres życia człowieka jest możliwe, jeśli przestrzega się zasad zdrowego stylu życia. Podstawą takiego stylu życia jest prawidłowe odżywianie się, aktywność fizyczna oraz czuwanie nad wzmocnieniem sił i mechanizmów obronnych ustroju poprzez m.in. hartowanie.

Hartowanie polega na stosowaniu odpowiednich bodźców, najczęściej termicznych, o obciążeniu dokładnie dobranym i prawidłowo stopniowanym. Chodzi o to, aby organizm mógł stopniowo mobilizować własne rezerwy i aktywizować funkcje ustrojowe, aż do osiągnięcia optymalnej sprawności. W ten sposób można usprawnić układ krążenia i oddychania, układ nerwowy, ćwiczyć mechanizmy termoregulacji, usprawnić funkcje wydzielnicze i wydalnicze skóry, wzmocnić układ immunologiczny.

Do tych celów mogą być wykorzystane niektóre zabiegi wodne o stopniowo obniżanej temperaturze, które stosowane prawidłowo, zwiększają odporność ustrojową, chronią przed chorobami. Dzięki systematycznemu stosowaniu zabiegów wodnych można ustrzec się przed chorobami z przeziębienia, np. u osób skłonnych do katarów, zapaleń zatok, angin, nieżytów oskrzeli. U osób z zaburzeniami krążenia obwodowego ze skłonnością do zimnych rąk i nóg można uniknąć tych dolegliwości przez stosowanie odpowiednich zabiegów profilaktycznych. Zabiegi wodne mogą być również bardzo przydatne w domowym leczeniu wielu dolegliwości ostrych i przewlekłych, np. nerwic czynnościowych, migrenowego bólu głowy, w stłuczeniach, urazach kończyn, w krwawieniach zewnętrznych, w bólach ostrych i przewlekłych, bezsenności i gorączce.

Zabiegi profilaktyczne należy rozpoczynać wówczas, gdy nie ma jeszcze pełnych objawów choroby, a zwłaszcza nieodwracalnych zmianach organicznych. Najlepiej rozpocząć hartowanie latem i kontynuować je przez cały rok. Aby uzyskać efekty zdrowotne przy stosowaniu zabiegów wodnych, konieczne jest spełnienie następujących warunków:

– wybór właściwego rodzaju zabiegu,

– prawidłowe jego wykonywanie,

– prawidłowe indywidualne dobranie obszaru działania na skórę i czasu trwania zabiegu,

– stopniowanie natężenia bodźców od najmniejszego do coraz większego,

– systematyczne stosowanie zabiegów.

Powstaje pytanie, w jakim czasie po ukończonym leczeniu uzdrowiskowym należy stosować zabiegi hartujące. Jeżeli leczenie to nie wypadło zimą, najlepiej zaraz po przyjeździe do domu rozpocząć program profilaktyczny. W czasie leczenia uzdrowiskowego organizm osiągnął pewien poziom sprawności i odporności, należy stan ten podtrzymać i rozwijać. Omówimy najważniejsze zabiegi wodne profilaktyczne i lecznicze, które można wykonywać w domu.

Rodzaje zabiegów wodnych i sposoby ich wykonywania

Zmywanie

Jest najprostszym zabiegiem wodnym profilaktycznym i leczniczym. Można go wykonywać nawet u obłożnie chorych. Zmywania stosowane są często jako wstęp do silniej działających zabiegów profilaktycznych. Do zabiegu potrzebna jest czysta, płócienna tkanina i chłodna woda o temperaturze około 20ºC, najlepiej z dodatkiem soli kuchennej lub kąpielowej. Kawałek płótna należy namoczyć w chłodnej wodzie, szybko wykręcić i zmywać kolejne części ciała, początkowo kończyny górne i dolne. W następnych dniach należy zwiększyć zakres zmywanej powierzchni ciała, aż do zmywań całkowitych. Po zabiegu trzeba włożyć szlafrok frotowy, bez wycierania położyć się do nagrzanego łóżka i dobrze przykryć.

Częściowe zmywanie wykonuje się u chorego w łóżku, a całkowite w pozycji stojącej.

Zmywanie lekko pobudza krążenie i oddychanie oraz obwodowy układ nerwowy. Poza tym usuwa pot ze skóry, działa kojąco, ułatwia zasypianie, zwiększa apetyt. U chorych gorączkujących obniża nieco temperaturę ciała.

Nacieranie

Jest zabiegiem leczniczym i profilaktycznym, może obejmować całe ciało lub jego części. Do nacierania potrzebna jest letnia woda.

W najprostszy sposób nacieranie można wykonać samemu. Zwilża się rękę w zimnej wodzie i następnie naciera daną okolicę, aż ręka i skóra będą suche a w miejscu nacierania pojawi się zaczerwienienie. Prawidłowe wykonanie nacierania całego ciała można wykonać dwoma sposobami. Pierwsza metoda polega na tym, że u chorego leżącego pod przykryciem po wysunięciu kończyn, kolejno się je naciera, następnie naciera się plecy, klatkę piersiową i brzuch w pozycji siedzącej. Najlepiej nacierać jest przez mokry, chłodny ręcznik. Cały zabieg należy wykonać szybko, następnie chorego położyć i przykryć w łóżku. Przez 0,5-1 h po tym zabiegu chory powinien wypoczywać w pozycji leżącej.

Lepiej działają nacierania całkowite wykonywane drugim sposobem. Chorego nagrzanego owija się ściśle i dokładnie prześcieradłem umoczonym (i wykręconym) w chłodnej wodzie. Chorego owija się szybko, najlepiej w pozycji stojącej, a następnie osoba wykonująca zabieg wykonuje energiczne nacierania i oklepywania rękami płasko ułożonymi na prześcieradle, zaczynając od klatki piersiowej, pleców i kończyn w kierunku do tułowia. Prześcieradło powinno się stopniowo i równomiernie ogrzewać od ciała chorego, wówczas zabieg należy zakończyć. Po nim pacjent musi wypocząć przez około pół godziny. Po zabiegu chory zwykle odczuwa przyjemne ciepło i rześkość.

U chorych gorączkujących można stosować zimne kąpiele w prześcieradle. Zabieg wykonuje się w sposób następujący: po całkowitym nacieraniu chorego zawiniętego w prześcieradło polewa się go zimną wodą i powtarza nacieranie. Czynności te powtarza się kilka razy.

Nacieranie chłodną wodą działa pobudzająco na układ krążenia i oddychania. Zwiększa ukrwienie i elastyczność skóry, reguluje czynność układu nerwowego. Zabiegi te mają działanie hartujące, jeżeli wykonuje się je systematycznie. Nie są wskazane u chorych z dużą nadpobudliwością nerwową, zaawansowaną miażdżycą i w chorobach skóry.

Okłady i kompresy

Okłady lub kompresy stosuje się w domu w celu miejscowego ochłodzenia lub przegrzania. Kompres od okładu różni się tym, że jest mniejszy. Zimne okłady dzielą się na chłodzące, wysychające i pod ceratką.

W celu miejscowego ochłodzenia ciała stosujemy krótki zimny okład z kilku warstw tkaniny namoczonej zimną wodą. Okład ten należy często zmieniać. Inny sposób ochładzania to zastosowanie zimnego, wilgotnego okładu, który przykrywa się ceratką. Można też stosować na okład woreczki z lodem. Zimne okłady stosuje się w miejscowych stanach zapalnych (obrzęk, zaczerwienienie), krwawieniach po stłuczeniach, skręceniach i w nerwobólach.

Za pomocą zimnych okładów możemy uzyskać przegrzewanie, jeżeli zastosuje się okład zimny wysychający przez dłuższy czas. Po początkowym ochłodzeniu ciała następuje stopniowe przegrzewanie. Zabieg taki wykonuje się następująco: kilka warstw tkaniny moczy się w zimnej wodzie, nakłada się na chore części ciała, następnie na to przykłada się suchą warstwę tkaniny i wełniany lub bawełniany kocyk. Czas wysychania wynosi zwykle 1-2 godziny. Zabiegi te mają zastosowanie w nerwobólach, w nieżytach oskrzeli – na klatkę piersiową, grypie, dychawicy oskrzelowej, na brzuch w stanach zapalnych w obrębie jamy brzusznej i narządów miednicy małej. Stosuje się je też w kamicy nerkowej i wątrobowej oraz żylakach odbytu na okolice krocza.

Okłady gorące wykonuje się przez zmoczenie kilku warstw tkaniny w gorącej wodzie (temperatura 40-50°C). Na wilgotną, gorącą tkaninę nakłada się warstwę suchą i ciepły kocyk. Aby uzyskać dłuższe przegrzewanie, można na okład położyć termofor z gorącą wodą. Gorące okłady mają zastosowanie w kolce nerkowej i wątrobowej, nerwobólach. Zamiast mokrego okładu gorącego można stosować poduszkę elektryczną lub sam termofor.

Zawijania

Zawijania zimne stosuje się celem ochładzania ogólnego u chorych gorączkujących lub ochłodzenia miejscowego w zapaleniach stawów, zapaleniu żył kończyn dolnych. Nie należy ich stosować u chorych zziębniętych oraz u osób mających skłonność do zimnych stóp i rąk.

Zawijanie całkowite wykonuje się na kozetce lekarskiej lub łóżku. Najpierw kładzie się ciepły koc, następnie suche prześcieradło i na wierzch zmoczone w zimnej wodzie i wykręcone prześcieradło. Całym tym podkładem szczelnie zawija się chorego. Trzeba zwracać uwagę, aby mokre prześcieradło przylegało ściśle do skóry, wówczas chory nie odczuwa chłodu. W podobny sposób wykonuje się zawijania miejscowe na klatkę piersiową, kończyny górne lub dolne. Czas zabiegu jest różny, zależy od rodzaju choroby i indywidualnej wrażliwości chorego. W ostrych stanach zapalnych, u osób gorączkujących czas zabiegu wynosi zwykle 15 minut, w przewlekłych chorobach 20-30 minut. Jeżeli czas zabiegu przedłuży się do l godziny, uzyskuje się nie ochłodzenie, lecz przegrzewanie. Całkowite przegrzewanie za pomocą zabiegu zawijania można stosować w celu spowodowania potów, wówczas czas zabiegu przedłużamy do 2 godzin. Jeżeli chcemy uzyskać lekkie przegrzanie bez nadmiernych potów, wówczas po około l godzinie, gdy chory zaczyna się pocić, zabieg przerywamy.

Zawijanie całkowite przegrzewające stosuje się w otyłości, dnie moczanowej, nerwobólach i nadpobudliwości nerwowej.

Zawijania gorące przegrzewające można też stosować przy użyciu wody gorącej o temperaturze 38°C, czas zabiegu wynosi 30-45 minut. Zabiegi takie mają zastosowanie w bólach kolkowych nerek i wątroby. Jeżeli chcemy zwiększyć przegrzewanie całkowite, dodatkowo podgrzewamy stopy termoforem i podajemy gorącą herbatę do wypicia. Jeśli pojawią się objawy złej tolerancji zabiegu przegrzewającego lub chłodzącego, należy zaraz go przerwać.

Brodzenia

Jest to prosty zabieg profilaktyczny. Wykonuje się go w wannie lub wanience. Wodę zimną nalewa się do wysokości kostek i wykonuje ruchy drepczące nóg w pozycji stojącej lub siedzącej. Czas zabiegu stopniowo i wolno wydłuża się od 15 sekund do 3 minut. Zmienia się również temperaturę wody od chłodnej do coraz zimniejszej. Podobny zabieg można wykonywać w morzu, jeziorze czy strumyku w czasie urlopu. Zabieg ten ma działanie hartujące, uodparniające.

Polewania

Najczęściej stosuje się polewania metodą Kneippa lub Żniniewicza. Lepiej znana jest metoda Kneippa. Aby zabieg można było wykonać w domu, należy dobrze zaznajomić się z prawidłowym prowadzeniem strumienia wody, odmiennym w różnych miejscach ciała. W polewaniu strumień wody spada lekko pod małym ciśnieniem. Odległość końcówki węża od ciała powinna wynosić 10-15 cm.

Polewanie metodą Kneippa można stosować na kolana, uda, dolną połowę tułowia i kończyny dolne oraz na grzbiet, ramiona, przednią powierzchnię klatki piersiowej. Można też stosować polewania całkowite. Wymaga to jednak dużej znajomości metody. Do polewania stosuje się wodę zimną, gorącą lub o zmiennej temperaturze.

Kąpiele kończyn i nasiadówki

Kąpiele kończyn górnych lub dolnych stosuje się o różnej temperaturze i w różny sposób. Mogą to być kąpiele chłodne, zimne lub gorące, o zmiennej temperaturze oraz stopniowanej temperaturze.

Kąpiele w gorącej wodzie kończyn dolnych stosuje się, aby zapobiec bólom migrenowym głowy. Zabieg należy stosować w czasie objawów przepowiadających lub na początku powstawania bólów głowy, w ten sposób można zapobiec atakowi migreny. Kąpiele takie stosuje się przez 20-30 minut, dolewając co pewien czas gorącą wodę dla podtrzymania odpowiedniej temperatury. Żylaki kończyn dolnych stanowią przeciwwskazanie do tych kąpieli.

Odmianą takich zabiegów jest kąpiel kończyn górnych lub dolnych o stopniowanej temperaturze. Zabieg wykonuje się w wanienkach lub miednicy. Nalewa się ciepłej wody o temperaturze 35-37°C i stopniowo, co 2 minuty, dolewa się gorącą wodę tak, aby osiągnąć temperaturę 40°C w końcu zabiegu. Kąpiele te stosuje się 2-3 razy w tygodniu. Mają zastosowanie w bólach głowy, początkowym stadium nadciśnienia, nadpobudliwości nerwowej, bezsenności. Żylaki stanowią przeciwwskazanie do kąpieli nóg, ale można wówczas stosować kąpiele rąk. Efekty są podobne.

Kąpiele naprzemienne kończyn

Zabieg wykonuje się w dwóch wanienkach lub dwóch wiaderkach. W jednym, z wodą chłodną o temp. 18-20°C, indywidualnie dobraną, a w drugim – z wodą gorącą o temp. 38-40°C. Kąpiel należy rozpocząć od gorącej, a kończyć w zimnej wodzie. Kolejno zanurza się kończyny raz w gorącej, raz w zimnej wodzie. Czas trwania kąpieli zimnej powinien być krótki – kilka sekund, a kąpieli gorącej dłuższy – do kilku minut. W kolejnych zabiegach należy stopniowo wydłużać czas kąpieli i obniżać temperaturę wody zimnej.

Kąpiele naprzemienne można stosować na kończyny górne lub dolne. Zabiegi te usprawniają krążenie w kończynach, są wskazane w skłonnościach do zimnych rąk i nóg, sinicy kończyn po odmrożeniach. Nie stosuje się w żylakach kończyn dolnych i zaawansowanej miażdżycy kończyn.

Kąpiele nasiadowe

Jest to kąpiel w wodzie ciepłej lub chłodnej, najczęściej z dodatkiem ziół. W domu wykonuje się ją w odpowiedniej wielkości wannie lub miednicy, w której można usiąść, przykrywając się od góry kocem. Kąpiele nasiadowe ciepłe działają przeciwbólowo i rozkurczowo, mają zastosowanie w kolce nerkowej, zapaleniu pęcherza moczowego, chorobach ginekologicznych. Nie wolno ich stosować w żylakach odbytu i ostrych stanach zapalnych dróg moczowych. Z kolei krótkotrwałe kąpiele w letniej i chłodnej wodzie mają zastosowanie w bezsenności, zapaleniach żylaków odbytu. Ostre stany zapalne narządów miednicy małej są przeciwwskazaniem do stosowania tych zabiegów.

Natryski

Natrysk jest najpowszechniejszym zabiegiem higienicznym, ale nie tylko. Odpowiednio wykonany może mieć znaczenie lecznicze, hartujące i profilaktyczne. Jest wspaniałym „lekarstwem” na zmęczenie, złe samopoczucie. W natryskach można stosować wodę o różnej temperaturze – gorącą, letnią, zimną o stopniowanej temperaturze i naprzemienną.

Krótkotrwały gorący natrysk, zakończony zimnym lub chłodnym strumieniem, usuwa zmęczenie po całym dniu pracy czy podróży. Ciepły i letni natrysk ma działanie nasenne, odprężające, zmniejsza napięcie mięśni. Dobrze działa zastosowany po dniu pełnym stresu. Zabiegi przy użyciu chłodnej wody, o systematycznie, co kilka dni obniżanej temperaturze, aż do wody zimnej, mają działanie hartujące.

Natrysk o zmiennej temperaturze rozpoczyna się wodą ciepłą, a kończy zimną. Faza zimna powinna trwać krótko, tj. około 30 sekund, a ciepła 1-2 minuty. Natryski o zmiennej temperaturze mają działanie aktywizujące, pobudzające mechanizmy termoregulacji, hartujące. Poza tym zwiększają elastyczność skóry i poprawiają ukrwienie. Zaleca się je również chorym odchudzającym się w celu ujędrnienia skóry. Działanie to można spotęgować, jeżeli po natrysku wykonamy nacieranie szorstkim ręcznikiem. Podobne działanie poprawiające elastyczność skóry ma wodny masaż sutek. Wykonuje się go zimnym, dość mocnym strumieniem wody dookoła i łagodniejszym na same piersi.

Innym zabiegiem wodnym jest połączenie natrysku z polewaniem ciepłą wodą. Natrysk ten wykonuje się następująco: strumień letniej wody o niedużym ciśnieniu kierujemy z tyłu prawej nogi, zewnętrznie od stopy do dołu podkolanowego, następnie wewnętrznie w dół do pięty, dalej przechodzimy na nogę lewą i polewamy analogicznie. Z przodu polewa się najpierw nogę prawą, zewnętrznie od stopy do kolana, potem wewnętrznie, w dół do pięty, podobnie kieruje się strumień wody na nodze lewej. Zabieg kończy się krótkim polewaniem podeszew stóp. Jest to metoda Kneippa. Zabieg ma działanie uspokajające, nasenne, zastosowany wieczorem powoduje łatwiejsze zasypianie. Poza tym może być stosowany w różnych dolegliwościach stawów kolanowych.

Innym zabiegiem hartującym i profilaktycznym jest chłodny natrysk połączony ze szczotkowaniem całego ciała. Zabieg należy wykonywać rano po wstaniu z łóżka. Najpierw wykonuje się krótki natrysk letnią wodą całego ciała, kierując strumień od części zewnętrznych do wewnętrznych, następnie w podobny sposób wykonuje się szczotkowanie ciała za pomocą włosianej szczotki. Zabiegi rozpoczyna się letnią wodą, następnie w każdym kolejnym zabiegu obniża się temperaturę natrysku. Zabiegi wykonuje się codziennie lub co drugi dzień.

Kąpiele aromatyczne

Kąpiele te można przygotować z odwaru lub naparu ziół aromatycznych, np. z lawendy, mięty, rumianku, tataraku, bzu, jaśminu, igliwia sosny i innych. Napary z przygotowuje się w woreczku z wybranym ziołem w ilości 100-300 g, który zaparza się we wrzątku przez 20-40 minut, nie dopuszczając do wrzenia. Napar dolewamy do wody w wannie o temperaturze 35-37°C. Czas kąpieli wynosi 15-20 minut.

Zamiast ziół można zastosować olejki eteryczne sosny, mięty, eukaliptusa. Olejek rozpuszcza się najpierw w niewielkiej ilości spirytusu i następnie w wodzie w wannie. Kąpiele aromatyczne działają uspokajająco, odprężają. Są zalecane w nerwicach, bezsenności, ogólnych osłabieniach po dużym zmęczeniu fizycznym i psychicznym.

Kąpiele perełkowe, hydromasaż

Coraz częściej w domowych łazienkach instalowane są specjalne wanny z hydromasażem lub matą układaną na dnie do kąpieli perełkowej. Są to łagodne zabiegi wodne o działaniu uspakajającym, kojącym. Zalecane są szczególnie po wysiłku fizycznym, ciężkim dniu pracy w celach odnowy biologicznej. Właściciele dużych i bogatych domów mają często własne baseny do pływania i wykonywania ćwiczeń.

10.3.2. Proste zabiegi przegrzewające i ochładzające

Do miejscowego przegrzewania możemy zastosować różne metody i źródła ciepła. Do tego celu wykorzystuje się woreczki z piasku, termofory, poduszki, koce elektryczne, a nawet nadmuch ciepłego powietrza z suszarki do włosów.

Prostą metodą ciepłoleczniczą są ogrzewane woreczki z piaskiem. Przygotowuje się je z tkaniny lnianej lub bawełnianej, wypełnia piaskiem w ilości 1/3 woreczka tak, aby jego ułożenie płasko pozwalało na uzyskanie warstwy piasku 3-5 cm. Ogrzewanie piasku możemy wykonać w czystym garnku bez wody lub też suchy woreczek z piaskiem umieścić w łaźni wodnej. Ogrzany woreczek przykładamy np. na bolesne stawy lub miejsca po urazach stawów z obrzękiem wewnątrzstawowym.

Jeżeli ciepło jest zbyt intensywne, skórę ochraniamy dodatkową warstwą tkaniny. Na zewnątrz woreczek osłaniamy ściśle flanelą lub kocem. Czas trwania zabiegów przegrzewających wynosi zwykle 30-40 minut. Stosujemy je codziennie, a nawet 2 razy dziennie. Po kilkakrotnym użyciu, piasek należy zmienić na świeży.

Jeszcze prostszym sposobem miejscowego przegrzania jest wykorzystanie poduszki lub koca elektrycznego. Nie powinno się ich używać zbyt długo, najlepiej do l godziny. Przypominamy, że nie należy zasypiać z włączoną do sieci poduszką. Poduszkę elektryczną układa się zawsze na chore miejsce, nigdy pod pacjenta.

W warunkach domowych można wykonać także zabieg parafinowy. Parafina w blokach jest dostępna w sklepach. Dobrze jest do roztopionej parafiny dodać olej parafinowy w proporcji: na l kg parafiny 50 g oleju. Parafinę podgrzewa się najlepiej w łaźni wodnej, tj. do większego garnka z wodą wstawiamy mniejszy z parafiną. Garnek z parafiną przez cały czas podgrzewania powinien być szczelnie przykryty pokrywką, aby w ten sposób zmniejszyć wydzielanie się na zewnątrz szkodliwej pary parafinowej. Na dno garnka z parafiną dobrze jest położyć ruszt drewniany odpowiednio obciążony. Zabieg parafinowy stosuje się w formie kąpieli lub okładów.

W kąpieli rąk czy nóg można wykonywać ćwiczenia, co ma duże znaczenie w rehabilitacji ruchowej.

Okłady wykonuje się najłatwiej w formie „rękawiczek” lub „skarpetek”. Po 5-, 10-krotnym zanurzeniu rąk lub stóp w płynnej parafinie podgrzanej do temperatury 52-60ºC, tworzą się kolejne warstwy parafiny, aż do osiągnięcia warstwy 2-3 cm. Wtedy całość okrywamy serwetką celofanową (folią) lub papierem woskowanym i owijamy flanelą. W tym czasie nie należy wykonywać ruchów. Czas zabiegu wynosi 30-60 minut.

Jedną z najprostszych metod miejscowego stosowania ciepła jest wykorzystanie suszarki do włosów. Ciepłym strumieniem powietrza możemy ogrzewać bolesne stawy. Intensywniej przegrzewa się za pomocą kataplazmy. Do tego celu wykorzystać można np. gorącą miazgę ziemniaczaną, którą przykładamy na skórę. Taką warstwę zawija się folią, a następnie flanelą. Dzięki temu zabiegowi uzyskać można wilgotne, intensywne ciepło, powodujące głębokie przegrzanie tkanek. Działanie lecznicze polega m.in. na rozluźnieniu mięśni, działaniu przeciwbólowym.

Czasami przeciwwskazane jest stosowanie ciepła, a potrzebne jest ochładzanie. Zimny okład miejscowy można przygotować w formie woreczków z lodem, które są bardzo przydatne w urazach głowy, krwiakach pourazowych oraz w stanach zapalnych skóry, ropniach.

Zimny okład z wody wykonujemy z gazy, którą zanurzamy w zimnej wodzie (dobrze jest dodać do niej octu). Okład nakładamy na bolesną okolicę i lekko owijamy bandażem. Powinien on pozostać do całkowitego wyschnięcia.

10.3.3. Domowa kinezyterapia

Najpowszechniej jest stosowany cykloergometr rowerowy, czyli rower stacjonarny, na którym możemy ćwiczyć kilka razy dziennie. Prostym i bardzo pożytecznym urządzeniem do ćwiczeń jest także bloczek, który można zawiesić w każdym mieszkaniu. Na bloczku ćwiczyć może nawet osoba niezdolna do poruszania się o własnych siłach. Bardzo przydatne jest urządzenie bloczkowe dla chorych ze zmianami zwyrodnieniowymi stawów barkowych, biodrowych i kolanowych, w tym dla osób po operacjach chirurgicznych.

Inne urządzenia do ćwiczeń, zajmujące mało miejsca w domu, to różne stepery do ćwiczeń stóp i całych nóg oraz wioślarz. Ćwiczyć można w pozycji siedzącej lub stojącej, zależnie od rodzaju urządzenia. Aby poprawić kondycję, możemy kupić różne urządzenia do ćwiczeń siłowych, np. deski do ćwiczeń mięśni brzucha, ciężarki, a nawet urządzenia typu „Atlas”. W sklepach sportowych można kupić bardzo dużo różnych prostych urządzeń do ćwiczeń w domu. Z rozmów z moimi pacjentami wynika, że coraz więcej osób w Polsce ma własne siłownie, ale rzadko je wykorzystuje.

 

 

Poprzedni rozdział
Następny rozdział